พระอภัยมณี



ความเข้าใจธรรมชาติของมนุษย์
   - มนุษย์ย่อมมีความรัก  ความรักย่อมนำมาซึ่งความทุกข์
     นางผีเสื้อสมุทรรักพระอภัยมณี เป็น ความรักระหว่างชายกับหญิงและได้รับความทุกข์จากการที่พระอภัยมณีหนีจากนาง
     นางสุวรรณมาลีกับสินสมุทร เป็นความรักระหว่างแม่กับลูก  เมื่อนางสุวรรณมาลีเห็นสินสมุทรสลบไปก็เกิดความทุกข์กลัวสินสมุทรจะสิ้นชีวิต
    โจรสุหรั่ง ก็อยากได้นางสุวรรณมาลีเป็นภรรยาทำให้เป็นความทุกข์เพราะไม่ได้รับความรักตอบ ทำให้ต้องตายด้วยฝีมือของสินสมุทร
  - ความขัดแย้งของมนุษย์เกิดจากกิเลสตัณหา ซึ่งผิดศีลทั้งสิ้น การผิดศีลย่อมทำให้เกิดความเดือดร้อนต่อตนเองและผู้อื่น
  - ผู้นำต้องมีความยุติธรรม เห็นอกเห็นใจ มีเมตตากรุณาต่อผู้อื่นจึงจะเป็นผู้นำที่ดีได้ เช่น พฤติกรรมของสินสมุทร เมื่อฆ่าโจรสุหรั่งแล้วก็ไม่ได้ทำร้ายผู้อื่น นอกจากนี้ยังมีความเมตตากรุณาต่อบรรดาโจรสลัด หลังจากให้ทุกคนเลิกประพฤติตัวเป็นโจรสลัดแล้ว สินสมุทรยังได้นำงินทองของโจรสุหรั่งออกมาแจกแก่โจรทุกคน และให้อังกุหร่ามีสิทธิ์ขาดในการคุมเรือ เพราะเคยเป็นรองหัวหน้าโจรมาก่อน
  -รูปรสกลิ่นเสียง อันได้แก่ร่างกายไม่เป็นแก่นสาร เป็นหลักธรรมทางพุทธศาสนาที่สุนทรภู่ต้องการชี้ให้ผู้อ่านเข้าใจธรรมชาติของมนุษย์ เช่นตอนที่พระอภัยมณีเทศนาสอนผีเสื้อสมุทรว่า
                  แล้วทรงเดชเทศนาภาษาไทย              ด้วยความในโลกีย์สี่ประการ
          คือรูปรสกลิ่นเสียงเคียงสัมผัส                       ที่คฤหัสถ์หวงแหนไม่แก่นสาร
          ครั้นระงับดับขันธสันดาน                             ย่อมสาธารณ์เปื่อยเน่าเสียเปล่าตาย 
๔. คุณค่าด้านศิลปกรรม การละครและดนตรี
     - ด้านประติมากรรม  ได้มีการสร้างรูปพระอภัยมณีเป่าปี่ รูปนางผีเสื้อสมุทร และนางเงือก โดยปั้นรูปตัวละครเหล่านี้ไว้ที่อนุสารรีย์สุนทรภู่ ที่ อ. แกลง จ. ระยอง
     - ด้านการละคร  ได้มีการนำเรื่องพระอภัยมณีไปแสดงละคร ลิเก หุ่นกระบอก และสร้างเป็นภาพยนตร์การูตูนเรื่องสุดสาคร
     - ด้านการดนตรีและเพลง ได้มีการนำกลอนในเรื่อง พระอภัยมณีไปขับร้องเป็นเพลงต่างๆ ในวงมโหรีและปี่พาทย์ และยังนำกลอนบางตอนไปเป็นเนื้อร้องในเพลงสากล เช่น “ถึงม้วยดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร ไม่สิ้นสุดความรักสมัครสมาน”